محمدحسين رحمتي* 

26 آبان 1387: امروز در يک اقدام نمادين شهرداري تهران اقدام به تهيه يک ساندويچ طولاني براي شهروندان تهراني نمود. ساندويچ 1500 متري با کمک 34 آشپز و با استفاده از گوشت شترمرغ تهيه شده بود. برگزارکنندگان هدف از اين برنامه را ترويج گوشت شترمرغ به عنوان گوشتي سالم و کم کلسترول عنوان کرده بودند. در کنار اين مراسم قرار بود که ناظراني از گينس با اندازه گيري ساندويچ مذکور، رکورد طولاني ترين ساندويچ را به نام ايران ثبت کنند. اما حادثه‌اي در حين برگزاري مراسم باعث شد، اندازه گيري و ثبت رکورد محقق نشود. 

به گزارش شاهدين و خبرگزاري‌ها در ميانه اندازه‌گيري مسوولان گينس مردم به ساندويچ مذکور حمله کردند و در کمتر از چند دقيقه همه ساندويچ را خوردند. برخي از خبرگزاري‌هاي خارجي از اين حادثه سوءاستفاده کردند و ادعا کردند مردم گرسنه بوده‌اند و دليل حمله گرسنگي بوده است. به نظر شما چنين استدلالي درست است؟ قطعا نه. اتفاقي که در پارک ملت افتاد يک توضيح ساده اقتصادي دارد. مردمي که در مراسم حاضر بودند، هر کدام مي‌دانستند که با اتمام اندازه‌گيري مي‌توانند قسمتي از ساندويچ را بخورند و لذا حاضر بودند تا اتمام اندازه‌گيري صبر کنند. اما ناگهان يکي از حاضرين تکه‌اي از ساندويچ را قاپيد و فرار کرد. گرچه همه حاضرين مي‌دانستند که يک نفر چندان مهم نيست و تاثيري در سهم آنها ندارد، اما مردم نمي دانستند که آيا بقيه هم مانند خودشان فکر مي‌کنند. اگر کوچک‌ترين احتمالي وجود داشت که بقيه مانند خودشان فکر نکنند و الان شروع به خوردن کنند، هيچ سهم ساندويچي به آنها نمي‌رسيد. لذا ناگهان همه با هم به ساندويچ حمله کردند و داستان آن چيزي شد که مي‌دانيد. حاضرين در مراسم دقيقا رفتار عقلايي از خود نشان دادند و نه تنها گرسنه نبودند بلکه رفتارشان هيچ ربطي به بي فرهنگي يا طمع آنچنان که برخي گزارش داده‌اند، نداشت. اين بازي در اقتصاد «خودمحقق‌شونده» ناميده مي‌شود. يعني همين که برخي پيش‌بيني کنند، اتفاقي رخ خواهد داد، آن اتفاق رخ خواهد داد. معروف‌ترين مثال از پيش‌بيني خودمحقق‌شونده حمله مردم به نرخ ارز است. اگر در اثر نشر خبر يا شايعه‌اي غافلگيرکننده بخشي از مردم باور داشته باشند که نرخ ارز گران مي‌شود تنها به اين دليل که بقيه افراد فکر مي‌کنند که نرخ ارز گران مي‌شود، در اين صورت نرخ ارز گران خواهد شد. بسياري از کشورها مانند مکزيک و روسيه به دليل چنين مکانيزمي ورشکست شده‌اند. مهم‌ترين عاملي که به عنوان پيش گيرنده در ادبيات ذکر شده است، تغيير ساختار اقتصاد و اصلاح ساختار نرخ ارز است. براي مثال دولت بايد ارز خارجي به اندازه کافي در صندوق خود داشته باشد تا مردم پيش‌بيني نکنند که با حمله بقيه، قيمت‌ ارز چندبرابر مي‌شود. يا بانک مرکزي بايد سياست‌هايي را در پيش بگيرد که وثوق خود را در ميان سرمايه‌گذاران افزايش دهد نه اينکه اقدام به دستگيري دلالان کند تا نشان دهد قدرت اقتصادي خود را از دست داده و نيازمند قدرت غيراقتصادي است. با توجه به چنين سياست‌هايي مسوولان پخت بزرگ‌ترين ساندويچ شترمرغ جهان بايد چه سياستي در پيش مي‌گرفتند که دچار بازي پيش‌بيني خودمحقق‌شونده نشوند؟