پتروتحلیل- محمود کلانتری*: در این مقاله وضعیت گاز طبیعی در ایران و نرخ خوراک در پتروشیمی ها با ارائه راهکارهایی کاربردی بررسی شده است که بخش اول آن را می خوانید:

گاز طبیعی که معمولاً گاز گفته می‌شود نوعی سوخت فسیلی گازی شکل است. گازی طبیعی سوختی است که معمولاً اثرات زیان‌آور کمتری نسبت به سوخت‌های فسیلی دارد و جزء منابع تجدید ناپذیر می‌باشد.

گاز طبیعی دارای تاریخی چند هزار ساله‌است. تقریباً در سال ۹۴۰ قبل از میلاد، مردمان سرزمین چین با استفاده از نی‌های تو خالی گاز طبیعی را از محل آن در خشکی به ساحل رسانده و از آن برای جوشاندن آب دریا و استحصال نمک استفاده می‌کردند. برخی از صاحب‌نظران اعتقاد دارند که چینی‌ها چاه‌های گاز را حتی تا عمق ۶۰۰ متری نیز حفر می‌کردند. همچنین حفر چاه‌های گاز در ژاپن در حدود سال ۶۰۰ قبل از میلاد گزارش شده‌است. سایر تمدن‌های باستانی نیز خروج گاز از زمین را متوجه شده و دریافته بودند که قابل اشتعال است و می‌سوزد. لذا معابدی برای محصور نگه داشتن این «شعله‌های جاودان» پر رمز و راز که بازدیدکنندگان به دیده احترام به آنها می‌نگریستند بنا شد. گزارش‌های مختلفی از ستون‌های آتش و آبی جوشان و سحرآمیز که مانند روغن شعله‌ور می‌شد به ثبت رسیده‌است. اما اهمیت گاز طبیعی به عنوان سوخت مورد استفاده در زندگی بشر از اوایل دهه ۱۹۳۰ آغاز شد. در اواخر قرن بیستم مشخص شد که گاز طبیعی در بخش اعظم جهان صنعتی به یک منبع انرژی بسیار ضروری و حیاتی مبدل شده‌است. زغال‌سنگ در قرن نوزدهم انقلاب صنعتی را سبب شد و نفت خام که سوخت قرن بیستم بود باعث توسعه اقتصادی در جهان شد.

گاز طبیعی عمدتاً از متان (CH4) یعنی ساده‌ترین نوع هیدروکربن و هیدروکربن‌های پیچیده‌تر و سنگین‌تری چون اتان (C2H6)، پروپان (C3H8) و بوتان (C4H10) تشکیل شده‌است.در این میان گاز اتان برخی از میدانها درصد قابل ملاحظه‌ای ( تا حدود ۱۰٪ یا کمی بالاتر)را تشکیل می‌دهد. حال آنکه گازهای سنگین تر اجزای بسیار کوچکی را در ترکیب گاز طبیعی شامل می‌شوند همچنین ترکیباتی از قبیل H2S،CO2 ،N2 نیز همراه گاز طبیعی یافت می‌شوند که درصد آنها در مخازن مختلف و حتی در قسمتهای مختلف از یک مخزن، با یکدیگر متفاوت است. همچنین آب نیز همیشه با گاز طبیعی استخراج شده از مخازن همراه است که در پالایشگاه ها در بخشی به نام واحد نم زدائی، آب و ترکیبهای مزاحم که سبب پائین آوردن ارزش حرارتی گاز شده و همچنین مشکلاتی در انتقال و مصرف گاز بوجود میآورند، از گاز طبیعی تفکیک میشوند و پس از آن، گاز به خطوط انتقال و در نهایت به مصرف کنندگان تحویل می‌شود.

انواع گاز طبیعی :

گاز ساختگی (SUBSTITUTE NATURAL)

گاز ساختگی را می توان مانند گاز سنتز از گازسازی زغال سنگ و یا گازرسانی مواد نفتی بدست اورد ارزش گرمایی این گاز در مقایسه با گاز سنتز بسیار بالاتر است چون مانند گاز طبیعی بخش عمده آن را گاز متان تشکیل می دهد.

گاز سنتز (SYNTHESIS GAS)

گاز سنتز گازی است بی بو ، بی رنگ و سمی که در حضور هوا و دمای ۵۷۴ درجه سانتیگراد بدون شعله می سوزد. وزن مخصوص گاز سنتز بستگی به میزان درصد هیدروژن و کربن منواکسید دارد از گاز سنتز می توان به عنوان منبع هیدروژن برای تولید آمونیاک ،متانول و هیدروژن دهی در عملیات پالایش و حتی به عنوان سوخت استفاده کرد گاز سنتز از گاز طبیعی ، نفتا، مواد سنگین و زغال سنگ بدست می آید .

گاز شهری (TOWN GAS)

اصطلاحا به گازی گفته می شود که از طریق خط لوله از یک مجتمع تولید گاز به مصرف کنندگان تحویل می شود . گاز شهری یا از زغال سنگ و یا از نفتا تولید و در مناطقی مصرف می شود که یا گاز طبیعی در دسترس نباشد و یا زغال سنگ ارزان به وفور یافت شود ترکیب گاز شهری هیدروژن %۵۰، متان%۲۰ تا %۳۰، کربن منواکسید %۷ تا %۱۷، کربن دی اکسید%۳، نیتروژن %۸، هیدروکربورها %۸ علاوه بر این ناخالصی های دیگری مانند بخار آب ، امونیال ، گوگرد، اسید سیانیدریک نیز در گاز شهری وجود دارد. به گاز شهری گاز زغال سنگ و یا گاز سنتز نیز می گویند. در ایران گازی که از طریق خط لوله به مشترکین در شهرها عرضه می گردد گاز طبیعی است و ترکیب آن مشابه گاز شهری نیست.

گاز شیرین (SWEET GAS)

گازشیرین گازی است که هیدروژن سولفید و کربن دی اکسید آن گرفته شده باشد.

گاز طبیعی (NATURAL GAS)

گاز طبیعی عمدتا از هیدروکربوها همراه با گازهایی مانند کربن دی اکسید ، نیتروژن و در بعضی از مواقع هیدروژن سولفید تشکیل شده است بخش عمده هیدروکربورها را گاز متان تشکیل می دهد و هیدروکربورهای دیگر به ترتیب عبارتند از اتان ، پروپان ، بوتان، پنتان و هیدروکربورهای سنگین تر ناخالصی های غیرهیدروکربوری نیز مانند آب ، کربن دی اکسید ، هیدروژن سولفید و نیتروژن در گاز طبیعی وجود دارد. گاز چنانچه در نفت خام حل شده باشد گاز محلول (SOLUTION GAS ) نام دارد و اگر در تماس مستقیم با نفت از گاز اشباع شده باشد گاز همراه (ASSOCIATED GAS) نامیده می شود.

گاز غیر همراه ( NON-ASSOCIATED GAS)از ذخایری که فقط قادر به تولید گاز به صورت تجاری باشد استخراج می شود در بعضی موارد گاز غیر همراه حاوی بنزین طبیعی و یا چکیده نفتی ( CONDENSATE) استخراج می شود که حجم قابل توجهی از گاز را از هر بشکه هیدروکربور بسیار سبک آزاد می کند.

مایعات گاز طبیعی (NATURAL GAS LIQUIDS)

مایعات گاز طبیعی معمولا همراه با تولید گاز طبیعی حاصل می شود. مایعات گازی (Gas liquids) نیز مترادف مایعات گاز طبیعی می باشد. مایعات گاز طبیعی را نباید با گاز طبیعی مایع و یا ال ان جی اشتباه کرد مواد متشکله در مایعات گاز طبیعی عبارت است از اتان ، گاز مایع ( پروپان و بوتان ) و ( condensate) که درصد هر کدام بستگی به نوع گاز طبیعی و امکانات بهره برداری دارد.

گاز طبیعی مایع ( Liquefied natural gas LNG)

گاز طبیعی عمدتا از متان تشکیل شده است و چنانچه تا منهای ۱۶۱ درجه سانتیگراد در فشار اتمسفر سرد شود به مایع تبدیل می شود و حجم ان به یک ششصدم حجم گاز اولیه کاهش می یابد در نتیجه حمل آن در کشتی های ویژه به مراکز مصرف امکان پذیر می شود برای مایع کردن گاز متان می توان آن را تا ۲/۵ درجه سانتیگراد زیر صفر خنک نمود و تحت زیر صفر خنک نمود و تحت فشار ۴۵ اتمسفر به مایع تبدیل کرد این روش از لحاظ اقتصادی مقرون به صرفه است ولی از طرف دیگر حمل ان تحت فشار زیاد احتیاج به مخازن بسیار سنگین با جدار ضخیم دارد که امکان پذیر نیست و از نظر ایمنی توصیه نمی شود در نتیجه در فرایند تولید گاز طبیعی مایع ، فشار آن رابه اندکی بیش از یک اتمسفر کاهش می دهند تا حمل آن آسان باشد. اولین محموله گاز طبیعی مایع یا به اختصار ال ان جی به صورت تجاری در سال ۱۹۶۴ از الجزایر به بریتانیا حمل شد و از ان هنگام تجارت گاکردن امکانات بندری و ذخیره سازی در بنادر بارگیری و تخلیه و همچنین ساخت کشتی های ویژه حمل ال ان جی احتیاج به سرمایه گذاری هنگفتی دارد در حالی که قیمت فروش گاز طبیعی مایع در حال حاضر در سطح نازلی است لذا فروشنده و خریدار باید قبلاً نسبت به انعقاد یک قرارداد طولانی ۱۵ الی ۲۰ ساله نحوه قیمت گذاری و سایر شرایط توافق لازم را به عمل آورند.

گاز مایع (LPG)

مایع و یا به اختصار ال پی جی از پروپان و بوتان تشکیل شده است گازی که در سیلندر نگهداری می شود و در منازل مورد استفاده قرار می گیرد همان گاز مایع و یا مخلوط پروپان و بوتان است. گاز مایع را می توان از سه منبع بدست آورد:

گاز طبیعی غیر همراه گاز ترو ترش از میدان گاز طبیعی را پس از خشک کردن و گوگردزدایی می توان تفکیک کرد و پروپان و بوتان را بدست آورد.

گاز طبیعی همراه پس از تفکیک و پالایش گاز طبیعی همراه با نفت خام نیز می توان پروپان و بوتان آن را جدا نمود.

نفت خام بخشی از پروپان و بوتان در نفت خام باقی می ماند که می توان آن را با پالایش نفت خام بدست آورد همچنین در فرایند شکستن ملکولی و یا فرایند افزایش اکتان بنزین نیز ، پروپان و بوتان به صورت محصول جانبی حاصل می شود. در آمیزه گاز مایع درصد پروپان و بوتان بسیار مهم است در تابستانها که هوا گرم است درصد بوتان را اضافه می کنند ولی در زمستان با افزایش میزان پروپان در حقیقت به تبخیر بهتر آن کمک می نمایند معمولا درصد پروپان در گاز مایع بین ۱۰ الی ۵۰ درصد متغیر است .

گاز مشعل (FLARE GAS)

هیدروکربورهای سبک ممکن است به صورت گاز از شیرهای ایمنی در دستگاه های بهره برداری ، پالایشگاه ها و یا مجتمع های پتروشیمی ، گذشته و از طریق مشعل سوزانده شود چنانچه یکی از واحدهای پالایشگاه به علت بروز اشکالاتی در سیستم برق یا آب سرد کننده از کار بیفتد لازم است که مقادیر خوراک مجتمع و یا محصولات پالایشگاه از طریق دودکش به مشعل هدایت و سوزانده شود تا از خطرات احتمالی جلوگیری شود. در مجتمع های بزرگتر و مجهزتر معمولا دستگاه های بازیاب نصب شده که می توان در مواقع اضطراری بخشی از مایعات و یا گازها را به انجا هدایت کرد و از وسوختن آنها جلوگیری نمود.

گاز همراه (ASSOCIATED GAS)

گاز همراه یا به صورت محلول در نفت خام است که در مراحل بهره برداری از نفت خام جدا می شود و یا به صورت جداگانه از نفت خام اشباع شده حاصل می شود.

در تولید گاز مایع چهار مرحله عمده وجود دارد:

جداسازی ناخالصی ها که عمدتا از کربن دی اکسید و در برخی از موارد ترکیبات گوگردی تشکیل شده است.

جداسازی آب که اگر در سیستم وجود داشته باشد به کریستالهای یخ تبدیل شده و موجب انسداد لوله ها می گردد.

تمام هیدروکربورهای سنگین جدا شده و تنها متان و اتان باقی می ماند.

گاز باقی مانده تا ۱۶۰ درجه سانتگراد سرد شده و به حالت مابع در فشار اتمسفر تبدیل می شود. گاز طبیعی مایع در مخازن ویژه عایق کاری شده نگهداری و سپس برای حمل به کشور مقصد تحویل کشتی های ویژه سرمازا( CRYOGENIC TANKERS) می گردد. در حین حمل معمولا بخشی از گاز تبخیر شده به مصرف سوخت موتور کشتی می رسد. در بندر مقصد گاز طبیعی مایع تخلیه می گردد تا هنگام نیاز به مصرف برسد قبل از مصرف گاز طبیعی مایع مجدداً به گاز تبدیل می شود. در فرایند تبدیل مجدد به گاز سرمای زیادی آزاد می شود که می توان از این سرما مثلا برای انجماد موادغذایی و یا مصارف دیگر.

ظرفیت های تولید گاز طبیعی :

همانطور که مشاهده می فرمایید ایران بعد از روسیه بزرگترین منابع گاز طبیعی را دارا می باشد ( نمودار شماره ۱ )

بررسی نرخ خوراک پتروشیمی‌ها (بخش دوم)

پتروتحلیل-محمود کلانتری*: در این مقاله وضعیت گاز طبیعی در ایران و نرخ خوراک در پتروشیمی ها با ارائه راهکارهایی کاربردی بررسی شده است که بخش دوم آن را می خوانید:

مهمترین ذخایر گازی ایران در پارس جنوبی می باشد ( حدود ۴۰ درصد از کل ذخایر )، بر اساس آخرین اطلاعات ظرفیت های موجود در پارس جنوبی به صورت زیر است : ( جدول شماره ۱ )

Table 1: South Pars natural gas field development
Phase	Natural gas	Condensate	Participating	Start year or expected start date
	capacity (Bcf/d)	capacity	companies
		(bbl/d)
۱	۱	۴۰,۰۰۰	PetroPars,Petronas	۲۰۰۴
۲	۲	۸۰,۰۰۰	Total, Petronas, Gazprom	۲۰۰۲
۳
۴	۲	۸۰,۰۰۰	ENI, PetroPars, NaftIran	۲۰۰۴
۵
۶	۳٫۹	۱۵۶,۰۰۰	Statoil, PetroPars	۲۰۰۹
۷
۸
۹	۲	۸۰,۰۰۰	PetroPars	۲۰۱۱
۱۰
۱۱	۲	۸۰,۰۰۰	PetroPars	۲۰۲۰+
۱۲	۳	۱۲۰,۰۰۰	POGC, NIOC, PDVSA	۲۰۱۴
۱۳	۲	۸۰,۰۰۰	Mapna, Sadra,Pedro Pidar	۲۰۲۰+
۱۴	۲	۷۷,۰۰۰	IDRO, IEOCC, NIDC	۲۰۱۷
۱۵	۲	۸۰,۰۰۰	POGC, ISOICO	۲۰۱۵
۱۶
۱۷	۲	۸۰,۰۰۰	PetroPars, OIEC, IOEC	۲۰۱۶
۱۸
۱۹	۲	۷۷,۰۰۰	PetroPars, IOEC	۲۰۱۸
۲۰	۲	۷۵,۰۰۰	OIEC	۲۰۱۷
۲۱
۲۲	۲	۷۷,۰۰۰	Petro Sina Arian, Sadra	۲۰۱۶
۲۳
۲۴
Total	۳۰	۱,۱۸۲,۰۰۰

نمودار شماره ۲ : خالص گاز طبیعی تولید شده در ایران

نمودار شماره ۳ : وضعیت صادرات و واردات گاز ایران

شکل شماره ۱ : وضعیت لوله های انتقال گاز در ایران

نمودار شماره ۴ : میزان مصرف انرژی های مختلف در صنعت بالادستی

نمودار شماره ۵ : وضعیت مصرف انرژی در تولید برق

جدول شماره ۲ : بررسی ترازنامه انرژی ایران (سهم حامل های مختلف انرژی در تأمین انرژی بخش ها)

شرح	۱۳۸۶	۱۳۸۷	۱۳۸۸	۱۳۸۹	۱۳۹۰	۱۳۹۱ سال
*خانگی، عمومی و تجاری*
فرآورده‌های نفتی	۲۱٫۱	۱۹٫۸	۱۷٫۵	۱۵٫۵	۱۲٫۸	۱۳٫۰
گازطبیعی	۶۶٫۲	۶۶٫۴	۶۸٫۷	۶۹٫۵	۷۳٫۶	۷۱٫۲
زغال سنگ	۰٫۰	۰٫۰	۰٫۰	۰٫۰	۰٫۰	۰٫۰
منابع تجدید پذیر قابل احتراق ^(۱)	۱٫۳	۱٫۳	۱٫۳	۱٫۳	۱٫۴	۲٫۰
برق	۱۱٫۴	۱۲٫۴	۱۲٫۵	۱۳٫۷	۱۲٫۲	۱۳٫۸
کل مصرف انرژی	۱۰۰٫۰	۱۰۰٫۰	۱۰۰٫۰	۱۰۰٫۰	۱۰۰٫۰	۱۰۰٫۰

** همانطور که مشاهده می فرمایید نقش گاز طبیعی در تامین انرژی بخش خانگی بسیار پر رنگ می باشد

شرح	۱۳۸۶	۱۳۸۷	۱۳۸۸	۱۳۸۹	۱۳۹۰	۱۳۹۱ سال
*صنعت*
فرآورده‌های نفتی	۲۷٫۵	۲۸٫۹	۲۵٫۰	۲۰٫۳	۱۳٫۱	۱۳٫۰
گازطبیعی	۵۹٫۴	۵۸٫۳	۶۱٫۶	۶۶٫۵	۷۳٫۰	۷۳٫۰
زغال سنگ	۰٫۱	۰٫۱	۰٫۱	۰٫۰	۰٫۰	۰٫۰
برق	۱۲٫۹	۱۲٫۷	۱۳٫۳	۱۳٫۲	۱۳٫۸	۱۳٫۹
کل مصرف انرژی	۱۰۰٫۰	۱۰۰٫۰	۱۰۰٫۰	۱۰۰٫۰	۱۰۰٫۰	۱۰۰٫۰

** همانطور که مشاهده می فرمایید نقش گاز طبیعی در تامین انرژی بخش صنعت بسیار پر رنگ می باشد

*حمل و نقل*
فرآورده‌های نفتی	۹۷٫۵	۹۵٫۷	۹۲٫۷	۸۷٫۶	۸۶٫۳	۸۵٫۴
گازطبیعی	۲٫۵	۴٫۲	۷٫۲	۱۲٫۳	۱۳٫۷	۱۴٫۵
برق	۰٫۰	۰٫۱	۰٫۱	۰٫۱	۰٫۱	۰٫۱
کل مصرف انرژی	۱۰۰٫۰	۱۰۰٫۰	۱۰۰٫۰	۱۰۰٫۰	۱۰۰٫۰	۱۰۰٫۰
شرح	۱۳۸۶	۱۳۸۷	۱۳۸۸	۱۳۸۹	۱۳۹۰	۱۳۹۱ سال

*کشاورزی*
فرآورده‌های نفتی	۶۹٫۴	۶۶٫۷	۶۵٫۱	۶۲٫۲	۵۳٫۰	۵۰٫۷
گازطبیعی	۳٫۰	۳٫۵	۵٫۸	۶٫۵	۸٫۵	۱۰٫۲
برق	۲۷٫۶	۲۹٫۷	۲۹٫۰	۳۱٫۳	۳۸٫۵	۳۹٫۱
کل مصرف انرژی	۱۰۰٫۰	۱۰۰٫۰	۱۰۰٫۰	۱۰۰٫۰	۱۰۰٫۰	۱۰۰٫۰
شرح	۱۳۸۶	۱۳۸۷	۱۳۸۸	۱۳۸۹	۱۳۹۰	۱۳۹۱ سال

*مصارف غیر انرژی*
فرآورده‌های نفتی	۶۴٫۸	۶۶٫۴	۶۶٫۶	۵۸٫۶	۳۷٫۰	۴۰٫۷
گازطبیعی	۳۱٫۲	۳۱٫۴	۳۲٫۱	۳۹٫۷	۶۱٫۳	۵۷٫۸
زغال سنگ	۴٫۰	۲٫۲	۱٫۳	۱٫۷	۱٫۷	۱٫۶
کل مصرف انرژی	۱۰۰٫۰	۱۰۰٫۰	۱۰۰٫۰	۱۰۰٫۰	۱۰۰٫۰	۱۰۰٫۰

بررسی نرخ خوراک پتروشیمی‌ها (بخش سوم)

پتروتحلیل-محمود کلانتری*: در این مقاله وضعیت گاز طبیعی در ایران و نرخ خوراک در پتروشیمی ها با ارائه راهکارهایی کاربردی بررسی شده است که بخش سوم آن را می خوانید:

انواع خوراک در پتروشیمی ها :

ابتدا به توضیح مختصری از انواع گازهای دریافتی توسط پتروشیمی ها می پردازیم :

NGL ( مایعات گازی ) : هیدروکربن های پارافینی سبک که از پروپان ( حدود ۹۰ درصد) و بوتان ( حدود ۵٫۵ درصد) تشکیل شده است و به صورت مایع تبدیل می شود تا راحت تر قابلیت حمل و ذخیره سازی داشته باشد . چون پروپان از هوا سنگین تر می باشد در صورت نشت بر روی زمین باقی می ماند. فرمول شیمیایی پروپان ( C4H10 ) و بوتان ( C3H8 ) میباشد.
LNG ( گاز طبیعی ) : همان گاز طبیعی تشکیل شده از ۹۵ تا ۱۰۰ درصد متان (C1 H4 ) که از هوا سبکتر است و در صورت نشی در هوا پراکنده می شود از نظر مشخصات حرارتی مشابه سوخت دیزل یا گازویل می باشد .
Condensate ( میعانات گازی ) : میعانات گازی به جریان هیدروکربنی مایع گفته می‌شود که در ذخایر گاز طبیعی وجود دارد و به صورت رسوب و ته نشین در گاز استخراجی یافت می‌شود و عمدتاً از پنتان و هیدروکربنهای سنگینتر (+C5) تشکیل شده و دارای گوگرد پایین می‌باشد و معمولاً عاری از انواع فلزات است و تقریباً نیمی از آن را نفتا تشکیل می‌دهد.که در شرایط آتمسفر دارای حالت مایع می باشد.
نفتا : شامل هیدروکربن‌های دارای ۵ تا ۱۲ اتم کربن می‌شود که نقطه جوش آنها از ۳۰ تا ۲۰۰ درجه سانتیگراد متغیر است. یعنی اگر نفت خام را از ۳۰ درجه تا ۲۰۰ درجه سانتیگراد حرارت دهیم و بخش جوشیده را جدا کنیم نفتا به دست خواهد آمد. معمولا ۱۵ تا ۳۰ درصد نفت خام در این حرارت به جوش می‌آید در نتیجه همین میزان از نفت خام را می‌توان به طور مستقیم به نفتا تبدیل کرد. البته باید توجه داشت که این محدوده با بنزین (۷۰ تا ۱۷۵ درجه) و نفت سفید (۱۵۰ تا ۲۷۵ درجه) تداخل دارد. اما نفتا در بازار معمولا در دو نوع نفتای سبک (بین ۳۰ تا ۶۰ درجه با هیدروکربن‌های ۵ و ۶ کربنی) و نفتای سنگین (بین ۹۰ تا ۲۰۰ درجه با هیدروکربن‌های ۶ تا ۱۲ کربنی) عرضه می‌شود.
گاز معادن زغال سنگ : هنگام معدن کاوی زغالسنگ در معادن زیر زمینی، مقداری گاز میتواند از ذخایر زغالسنگ آزاد شود که به این گاز،” گاز معادن زغال سنگ “یا” گاز متان معدن زغال سنگ “گفته میشود .این گاز به لحاظ مسائل ایمنی، حذف و زدوده می شود .گاز جمع آوری شده به عنوان سوخت مصرف می شود.
اتان : یک ترکیب شیمیایی با فرمول C2H6 است که در گروه هیدروکربنی آلکان‌ها قرار می‌گیرد و دو کربن است و در شرایط STP گازی بدون رنگ است. این گاز در گاز طبیعی وجود دارد و با پالایش آن اتیلن (اتن) بدست می‌آید.

خوراک پتروشیمی های پذیرفته شده در بورس ایران :

نام شرکت	نماد	مواد مصرفی	محصول
پتروشیمی آبادان	شپترو	گازهای ضایعاتی پالایشگاه نفت آبادان	پی وی سی
پتروشیمی اراک	شاراک	نفتا – ال پی جی	پلی اتیلن سنگین-هیدرکربنهای هیدروژنه-تولوئن- اتیلن گلیکول و …
پتروشیمی اصفهان	شصفها	پلاتفرمیت- هیدروژن	بنزن- تولوئن- اورتوزایلین- پارازیلین
پتروشیمی پردیس	شپدیس	گاز طبیعی	اوره – آمونیاک
پتروشیمی تبریز	پتروشیمی تبریز	نفتا – گاز مایع	بنزین- نفت سفید – نفت گاز
پتروشیمی خارک	شخارک	گاز ترش	متانول – نفتا – پروپان – بوتان – گوگرد
پتروشیمی خراسان	خراسان	گاز طبیعی	اوره- آمونیاک- کریستال ملامین
پتروشیمی زاگرس	زاگرس	گاز طبیعی – اکسیژن	متانول
پتروشیمی شیراز	شیراز	گاز طبیعی-نمک-سنگ آهک- آب	اوره – متانول – نیترات (۳محصول اصلی) – آمونیاک- اسید نیتریک – پرکلرین
پتروشیمی فارابی	شفارا	اورتوزیلین	دی اکتیل فتالات – انیدریک فتالیک
پتورشیمی فناوران	شفن	گاز طبیعی – دی اکسید کربن	متانول – اسید استیک- مونوکسیدکربن
پتروشیمی کرمانشاه	کرماشا	گاز طبیعی	اوره – آمونیاک
پتروشیمی مارون	مارون	گاز اتان – اتیلن-پروپیلن – بوتن	اتان -اتیلن- پلی اتیلن سنگین – پلی پروپیلن
پتروشیمی جم	جم	نفتا- گاز طبیعی

نرخ خوراک گاز طبیعی در حال حاضر ۱۳ سنت و بر اساس نرخ دلار مبادله ای از شرکت ها دریافت می شود.
نفتا بر اساس قیمت های جهانی و از پالایشگاه ها با ۵ درصد تخفیف و بر اساس دلار مبادلاتی خریداری می شود.
سوخت پتروشیمی ها بر اساس نرخ ۱۳۲۰ ریال به ازای هر متر مکعب محاسبه می شود.
گاز ترش بر اساس آخرین اعلامیه ها ۱۶٫۶ سنت می باشد.
گاز اتان هم بر اساس آخرین نرخ گذاری ۲۴۰ دلار می باشد.

مهمترین روش های پیشنهاد شده برای قیمت گذاری نرخ گاز دریافتی پتروشیمی ها :

نرخ بازده داخلی ۲۵ درصد ارزی برای سرمایه گذرای در صنعت و احداث طرح های جدید (IRR = 25 )
نرخ گاز تابعی از نرخ محصول و هزینه های بهره برداری و سرمایه گذاری در بخش گاز ( Y=aX+b )
تابعی از قیمت نفت خام ( Y = NX )
میانگینی از قیمت های منطقه
نرخ گاز به صورت ماهیانه و توسط وزارت نفت محاسبه و اعلام گردد
نرخ گاز اهرمی برای سوق سرمایه گذاری های جدید داخلی و خارجی به سمت صنایع پایین دستی (پیشنهاد کارشناس)

نقد و بررسی روش های بالا :

نرخ بازده داخلی (IRR) : نرخ بازده داخلی یا میزان بازگشت داخلی در مدیریت مالی، یکی از روش‌های استاندارد ارزیابی طرح‌های اقتصادی است. در این روش تلاش می‌شود تا جریان نقدینگی با نرخ بازگشت نامعلومی به نرخ کنونی تنزیل داده شوند. به گونه‌ای که ارزش خالص فعلی آن برابر صفر گردد. به عبارت دیگر درآمدهای تنزیل شده در طول دوره بازگشت سرمایه با هزینه‌های تنزیل شده در همین دوره برابر قرارداده می‌شوند و بر این اساس نرخ بازگشت نامعلوم، تعیین می‌شود. اگر این نرخ بازگشت از نرخ بهره واقعی بیشتر باشد، طرح سودآور و قابل اجرا بوده و اگر نرخ بازگشت محاسبه شده کمتر از نرخ بهره واقعی باشد، طرح زیان‌ده و غیرقابل اجرا است.

متاسفانه در مصاحبه های مختلف صحبت از نرخ ۲۵ درصدی نرخ بازده داخلی ، نرخ بازگشت سرمایه ، نرخ بازگشت ارزی سرمایه ، نرخ سود و … شده است که این نرخ ها کاربرد ها و تعاریف متفاوتی دارند. طبق تحقیقات صورت گرفته نرخ بازده داخلی مد نظر بوده است. نکته قابل ذکر در محاسبه ی این نرخ حساسیت بالای آن به زمان سرمایه گذاری و ترتیب آن می باشد.

به طور مثال فاز ۳ پتروشیمی پردیس با سرمایه گذاری در حدود ۱۵۰۰ میلیارد تومان راه اندازی خواهد شد. در صورتی که ۴ سال زمان بهره برداری را در نظر بگیریم و از طرفی در سال اول بهره برداری این فاز با ۵۰ درصد تولید همراه خواهد بود. در حال حاضر هر فاز این پتروشیمی در حدود ۶۰۰ میلیارد تومان سود خالص در سال به همراه دارد که نصف آن ۳۰۰ میلیارد تومان در نظر گرفته شده است. با استفاده از نرخ بازده داخلی ۲۵ درصد، خالص جریان وجوه نقد سالهای بعد به صورت زیر می باشد. از آنجایی که به ۶۰۱ میلیارد تومان محاسبه شده ۱۵۰ میلیارد تومان هم استهلاک اضافه شده است، پس سود خالص در حدود ۴۵۰ میلیارد تومان و کمتر از مقدار فعلی می باشد و نتیجه گیری می شود که نرخ گاز باید رشد داشته باشد. مهمترین نکته در این محاسبات نداشتن نرخ بازگشت سرمایه است که بیشتر از ۴ سال می باشد.

در صورتی که ترتیب سرمایه گذاری در سالهای ابتدایی به صورت خطی در نظر گرفته نشود با مقادیر سود و جریان نقدی متفاوتی برای سال های بعد روبرو خواهیم بود و این نشان دهنده ی حساسیت بالا و قابلیت دستکاری در این فرمول می باشد. و با جابجایی مختصر در این مقادیر خالص جریان نقد ورودی به ۷۳۶ میلیارد تومان می رسد که با کسر استهلاک ۱۵۰ میلیاردی در حدود نرخ گاز فعلی برای شرکت به دست خواهد آمد.

از دیگر معایب این روش تعیین قیمت خوراک مجتمعهای پتروشیمی را می توان کم رنگ شدن بحث صرفه جویی و ابتکار عمل در احداث واحدهای جدید دانست. برای سرمایه گذار جذابیتی در ساخت واحدهای پایین دستی در این فرمول دیده نشده است و از سوی دیگر با توجه به فرمول جدید خوراک مجتمعهای پتروشیمی بازگشت سرمایه در طرحهای متانول و پروپیلن یکسان دیده شده است، درحالی که فناوری و سرمایه گذاری در زمینه پروپیلن تفاوت زیادی با متانول دارد.

میزان استهلاک و هزینه سرمایه‌گذاری در کشور با توجه به آثار تحریم‌ها، نوع مدیریت و مناطق مختلف متفاوت است. : اگر قرار باشد که فاکتور سرمایه‌گذاری در تعیین قیمت خوراک لحاظ شود، چگونه قرار است در این فرمول مورد محاسبه قرار گیرد.

بررسی نرخ خوراک پتروشیمی‌ها (بخش پایانی)

پتروتحلیل-محمود کلانتری*: در این مقاله وضعیت گاز طبیعی در ایران و نرخ خوراک در پتروشیمی ها با ارائه راهکارهایی کاربردی بررسی شده است که بخش پایانی آن را می خوانید:

شرکت هایی که در مرحله فعالیت می باشند : فرمول قیمت خوراک بر اساس قیمت محصولات یک فرمول یک خطی درجه یک مانند Y=aX + b است که عدد ثابت آن از سرمایه‌گذاری و هزینه‌های جانبی استخراج می‌شود و ضریب قیمت محصول نیز درصدی از نرخ جهانی محصول را مشخص خواهد کرد و حاصل جمع این دو قیمت خوراک را مشخص می‌کند. مهمترین ایراد گرفته شده به این نوع نرخ گذاری عدم دیدگاه درست در جهت دادن سرمایه گذاری به بخش پایین دستی می باشد.

اگر قرار باشد قیمت خوراک تابعی از قیمت محصولات باشد، دیگر مجتمع‌های پتروشیمی به این فکر نمی‌کنند که چه محصولی و با چه ارزش افزوده‌ای تولید کنند چرا که می‌دانند هر محصولی تولید کنند، سود تضمین شده خود را دریافت می‌کنند.

خوراک واحدهای پتروشیمی دوگونه‌ است؛ در حالت اول خوراک از بخش بالادستی مانند شرکتهای ملی نفت، گاز و پالایش، به واحدهای پتروشیمی تحویل داده می‌شود تا به محصول تبدیل شود، در حالت دیگر محصول برخی از واحدهای پتروشیمی‌ها، خوراک سایر واحدهای دیگر می‌شود. بر این اساس، در فرمول پیشنهاد شده که قیمت خوراک از قیمت محصولات پتروشیمی در بازار جهانی تبعیت می‌کند با چالشهای جدی و غیر قابل رفع مواجه خواهیم شد؛ چراکه نوع محاسبه خوراک در واحدهای بالادستی، میان منابع متفاوت برای تعیین نرخ جهانی موجب اعتراض خواهد شد.

منابع اطلاعاتی برای استخراج قیمت فوب جهانی بسیار متفاوت است و استفاده از این معادله باعث ایجاد اختلاف بین مرجع محاسبه کننده و یا شرکت های میانی خواهد شد.

در این فرمول به نقش مدیریت، ارتقاء فناوری و بهره‌وری واحدهای پتروشیمی توجه نشده است . در این حالت ممکن است که نبوغ و اختیارات مدیرتی برای ارتقاء کیفیت محصولات از بین برود؛ چراکه مدیر هر واحد وقتی بداند که سود مشخصی کسب خواهد کرد نیازی به تلاش بیشتر احساس نمی‌کند.

اگر فاکتورهای این فرمول به گونه‌ای تعیین شود که ماحصل آن نسبت به نرخ خوراکی که در بودجه آمده است کمتر باشد،‌ آن وقت می‌شود گفت دوباره شرایط رانت ارزان فروشی خوراک برای برخی از واحدهای پتروشیمی فراهم می‌شود. (به نقل از نمایندگان مجلس )

فرمول تعیین خوراک گازی پتروشیمی‌ها زمانی محصول‌محور است و به جذب سرمایه های جدید به سمت محصولات پایین دستی کمکی نخواهد کرد.

در روشی دیگر قرار شده است از میانگین قیمت های منطقه استفاده شود. متاسفانه کشورهای منطقه دارای نیازهای صنعتی و جمعیتی متفاوتی می باشند، به طور مثال ظرفیت برداشت گاز طبیعی در ایران و وسعت کشور با کشور های منطقه متفاوت است و طبیعی است که با توجه به نقل و انتقال بسیار مشکل گاز قیمت منطقه با قیمت های کشور ما متفاوت باشد. گاز از محصولاتی است که جابجایی آن بسیار هزینه بر میباشد و قیمت های آن به صورت منطقه ای می باشد. به طور مثال قیمت گاز طبیعی در آمریکا ۱۳٫۶ سنت در انگلیس ۳۷ سنت ، در عربستان ۲٫۵ سنت و گاز صادراتی ایران به ترکیه ۳۹ سنت به ازای هر متر مکعب میباشد. پس می توان نتیجه گرفت که تعیین قیمت گاز بر اساس میانگین منطقه منطقی و دقیق نمی باشد.

روش چهارم تعیین قیمت گاز بر اساس قیمت نفت می باشد. بر اساس بررسی های صورت گرفته رابطه قیمت نفت و گاز طبیعی به صورت زیر می باشد.

همانطور که مشاهده می فرمایید رابطه قیمت نفت و گاز طبیعی در حدود ۰٫۷ می باشد که نشان دهنده رابطه ی قوی بین این دو میباشد . برای محاسبه این رابطه از قیمت نفت برنت و نرخ گاز هنری هاب استفاده شده است. به طور میانگین قیمت نفت هر بشکه نفت خام ۱۰٫۵ برابر هر بی تی یو ( MMBTU) قیمت گاز می باشد. و هر بی تی یو برابر با ۲۸٫۲۶ متر مکعب می باشد. پس قیمت هر بشکه نفت برنت برابر ۲۹۶٫۷۳ برابر هر متر مکعب گاز در هنری هاب ( نرخ گاز طبیعی در آمریکا ) می باشد. در این روش قیمت گاز به قیمت های نفت وابسته می شود . ولی متاسفانه جذابیتی برای سرمایه گذاری در صنعت پایین دستی ایجاد نمی نماید. این روش فقط می تواند نرخ گاز پتروشیمی ها را به تغییرات قیمتی نفت وابسته گرداند و مقداری ریسک شرکت های پتروشیمی را در زمان کاهش قیمت ها کاهش دهد.

در صورتی که وزارت نفت مسئول تعیین قیمت به صورت ماهانه باشد، میتواند باعث اختلاف بین شرکت ها و وزارت نفت شود، از طرفی دیگر تعیین ماهانه قیمت های نفت توسط یک نهاد دید سرمایه گذاری بلند مدت رو به دلیل تغییرات نرخ خوراک افزایش می دهد.

پیشنهاد جدید در زمینه تعیین نرخ خوراک :

هدف مجلس شورای اسلامی از ورود به بحث قیمت گذاری نرخ خوراک پتروشیمی ها علاوه بر جلوگیری از ایجاد رانت در این صنعت ، می تواند به دلیل ایجاد سیاست های کلان در بخش پتروشیمی باشد. نرخ خوراک و مالیات به عنوان دو بازو می تواند مورد استفاده قرار بگیرد تا این صنعت را به سمت پایین دستی و ایجاد ارزش افزوده و در نتیجه افزایش شغل و درآمد ملی کشور سوق دهد. حال سوال اصلی در این رابطه این است که چگونه می توان این حرکت به سمت پیشرفت را ایجاد نمود که در ادامه به پاسخ این سوال خواهیم پرداخت.

در حال حاضر بیشترین حجم صادرات محصولات پتروشیمی کشور ما به چند کشور خاص از جمله کشور های آسیای شرقی می باشد، کشور هایی که از طرف مقابل کشور های اصلی برای واردات محصولات پایین دستی صنعت پتروشیمی مانند رنگ، محصولات آرایشی و عطرسازی ، کائوچو، مواد پلاستیکی مختلف و .. به کشور می باشند. بعد از کشف مخازن پارس جنوبی و بهره برداری از آن صنعت بالادستی و میانی پتروشیمی به سرعت رشد کرده است. متاسفانه در کنار رشد بخش میانی و بالا دستی در این صنعت رشد کمی را در بخش پایین دستی شاهد بوده ایم .

در ادامه به آمار منتشر شده گمرک در سال ۱۳۹۰ می پردازیم که نکات جالبی را به همراه دارد.

همانطور که در جدول بالا مشاهده می فرمایید ۶۲٫۳ درصد از محصولات پتروشیمی کشور را محصولات پایه و میانی تشکیل داده است. از سوی دیگر ۶۰٫۴ درصد این محصولات صادر شده است.

از دیگر نکات قابل ذکر میانگین قیمت صادراتی مواد پلیمری در آن سال ۱۵۸۹٫۷ دلار بوده است در حالی که میانگین قیمت محصولات پایه ۶۱۸ دلار بوده است. یعنی کمتر از نصف قیمت محصولات پایین دستی در آن سال می باشد . در این راستا ماده ۱۵۶ قانون برنامه پنجم و تاسیس شرکت های تخصصی به منظور توسعه صنعت پایین دستی پر رنگ تر و نتیجه بخش خواهد بود.

حال برای اجرایی کردن این قانون و جذب و هدایت سرمایه گذاری های جدید داخلی و خارجی در صنعت پتروشیمی که در حال حاضر چیزی در حدود ۴۲ درصد از صادرات غیر نفتی کشور و ۵۴ درصد از محصولات صنعتی کشور را شامل می شود می توان از روش های تشویقی استفاده کنیم که در ادامه به توضیحات بیشتر در مورد این روش ها خواهیم پرداخت. حال به وضعیت واردات محصولات تکمیلی و نهایی توسط کشور می پردازیم.

طبق آمار موجود، ۳ کشور چین، امارات و ترکیه که در بزرگترین کشور های صادر کننده محصولات نهایی به ایران می باشند در طرف مقابل بزرگترین مشتری محصولات میانی و پایه پتروشیمی ایران می باشند. این کشورها محصولات پایه را از ایران خریداری نموده و محصولات نهایی را به ایران تحویل می دهند.

بررسی وضعیت اشتغال و سرمایه گذاری در بخش های مختلف صنعت :

همانطور که مشاهده می فرمایید بخش پایین دستی صنعت می تواند کمک خوبی در جهت افزایش شغل و درآمد باشد.

طرح پیشنهادی :

مراحل پیشنهادی در تعیین نرخ گاز به صورت زیر می باشد :

طبقه بندی محصولات به پایه ، میانی و نهایی
در نظر گرفتن ضریب برای هر کدام از محصولات در نظر گرفته شده به صورتی که محصولات نهایی از ضریب کمتری برخوردار باشند و همینطور به سمت صنعت بالادستی این نرخ رشد نماید.
قراردادن قیمت نفت به عنوان متغیر تاثیر گذار در تعیین نرخ گاز، در صورتی که قیمت نفت با کاهش مواجه شود باعث می شود نرخ گاز پتروشیمی ها تعدیل شود.
ایجاد متغییر کاهشی ( تخفیفی ) در صورت سرمایه گذاری جدید در محصولات نهایی و مناطق کمتر توسعه یافته کشور
در مدتی که طرح جدید شروع به اجرا می شود تا زمانی که طرح راه اندازی شود، اختلاف دو نرخ در دو سطح محصول به عنوان تخفیف یا یارانه به طرح جدید تزریق می شود. از این طریق میتوان منابع تامین مالی برای طرح جدید را نیز فراهم نمود. از طرفی برای تشویق دولت به اعطای این تخفیف می تواند در مقابل اعطای این تخفیفات در مقداری از سود و ارزش افزوده نهایی مشارکت داشته باشد. می توان اینطور بیان کرد که با این امر هم میتوان شغل جدید با مبلغ سرمایه گذاری کمتر ایجاد نمود و هم باعث رشد این صنعت شد. ناگفته نماند که ایجاد محصولات پایین دستی و صادرات آن ها و در مقابل کاهش واردات همین محصولات میتواند کمک شایانی به تراز تجاری و ارزی کشور بنماید.
پس از اجرای طرح تخفیف ها به اتمام رسیده و شرکت از محل فروش محصولات با ارزش افزوده بیشتر به هدف سودآوری و افزایش ارزش ذاتی خواهد رسید.

Y = Ax+b-c

اجزای تشکیل دهنده رابطه ی بالا به صورت زیر می باشد:

(A) ضریب کارشناسی هر محصول که توسط متخصصین و بر اساس برنامه سوق سرمایه گذاری به سمت محصولات نهایی تعیین می شود

(X) قیمت نفت

(b) هزینه سرمایه‌گذاری و هزینه‌های جانبی استخراج به ازای هر متر مکعب

نتیجه گیری : می توان با یک برنامه استراتژیک و مدون در صنعت پتروشیمی، علاوه بر تعیین قیمت منصفانه و علمی در بخش پتروشیمی به اشتغال زایی و تراز تجاری کشور نیز کمک شایانی نمود . انتظار می رود مسئولان تصمیم گیرنده علاوه بر صنعت پتروشیمی نیم نگاهی به وضعیت آتی درآمد ناخالص ملی و اشتغال که از اهداف اصلی در سیاست های مجلس و دولت می باشد نیز داشته باشند.

* تحلیل گر صنعت نفت و پتروشیمی

منبع : پترو تحلیل

	الدوز
	مدرسه ترویجی مدیریت مالی